L’economia dalla SurselvaLas persunas cun activitad da gudogn e las branschas
Las persunas cun activitad da gudogn dalla Surselva serepartan en general sin las suandontas branschas (cf. illustraziun). Cumparegliau cun il cantun Grischun ein en Surselva surproporziunalmein biaras persunas activas el sectur 1 (agricultura ed economia forestala), ell’industria da construcziun ed ella restauraziun. Ils davos onns ha ei denton era dau en Surselva ina gronda midada structurala. La secunda illustraziun muossa claramein che las plazzas da lavur ein surtut idas a piarder ell’industria ed ella construcziun. S’augmentadas ein en emprema lingia las plazzas da lavur finanziadas dil maun public (survetschs publics, plazzas el sectur da sanadad, el sectur social ed el sectur d’instrucziun).
Interessanta ei la cumparegliaziun dalla creaziun da valur brutta dallas singulas branschas cun il diember da plazzas corrispundent. Cheu presenta la Surselva in tipic maletg d’ina regiun da muntogna (cf. illustraziun). Numerusas persunas ein era igl onn 2001 stadas occupadas ellas branschas cun ina creaziun da valur plitost fleivla sco p.ex. l’agricultura e l’economia forestala, l’industria da construcziun ni la restauraziun. Las branschas cun ina gronda creaziun da valur sco p.ex. l’industria ni il commerci da credit e d’assicuranzas ein, en relaziun cun il diember da persunas cun activitad da gudogn, plitost sutrepresentadas en Surselva.
Il svilup dall’occupaziun en SurselvaL’illustraziun da vart dretga muossa la repartiziun dallas persunas emploiadas a temps cumplein ed a temps parzial sin ils treis differents secturs igl onn 2005 en Surselva ed el cantun Grischun. Sco ell’ulteriura Svizra lavura oz era en Surselva la gronda part dallas persunas emploiadas el tierz sectur. Igl ei da supponer che la repartiziun dallas plazzas da lavur naven digl emprem e secund sectur el tierz sectur vegn a cuntinuar era vinavon. Las plazzas da lavur egl emprem sectur ein denton fetg impurtontas per ina regiun agrara. L’agricultura e l’economia forestala surprendan cun la tgira dalla cuntrada cultivada ina rolla impurtonta per il turissem. Sco regiun da muntogna ei la Surselva capabla da concurrenzar el secund sectur mo a moda limitada. Sulettamein novs products ni ideas innovativas e sistems cun ina valur aschuntada optimada san purtar alla regiun novas plazzas da lavur en quei sectur. La Zai SA a Mustér ei in bien exempel per in’interpresa innovativa.
La suandonta illustraziun muossa il svilup dils differents secturs. Ins vesa claramein ch’il secund sectur ei sesminuius fermamein duront las periodas risguardadas. Motivs per quei svilup ein la serrada dalla fabrica da ponn a Trun e la cumpetitivitad per part insufficienta dall’industria indigena, cumparegliau cun l’industria els centers svizzers pli gronds.
Il turissem
Il turissem ei il pli impurtont sectur economic dalla Surselva.
Ils loghens Sedrun, Mustér, Breil-Vuorz-Andiast, Sursaissa-Lumnezia, Val S. Pieder e Flem-Laax fuorman cun lur pendicularas ils centers turistics dalla Surselva. La cuntrada cultivada dalla Surselva ei fetg varionta e tgirada a moda optimala. Ella sedistingua entras cuolms marcants, alps cun pastiras savurusas, lags (lags da far bogn), planiras aultas ed in grond diember da pintgas vals lateralas e flums.
Il svilup dil turissem en SurselvaLa Surselva sa mirar anavos sin in svilup mediocher dil turissem ils davos onns. Il diember da pernottaziuns ella parahotellaria ei carschius levamein naven digl onn 1997 entochen 2003. Els menaschis d’hotel e da cura ei il diember dallas pernottaziuns sereducius levamein duront la medema perioda. Il regress anetg denter igl onn 2001 e 2002 ei probablamein d’attribuir allas consequenzas dallas attaccas terroristicas dils 11 da settember 2001 per il turissem global. Igl onn sissu ei il diember da pernottaziuns per fortuna puspei carschius per 16%.
Il turissem semova oz en in marcau globalisau. Entras quei ein era las sfidas per il turissem en Surselva pli grondas. Cun in management da destinaziun efficient ed ina ferma representaziun anoviars, vegn il turissem dalla Surselva a restar era egl avegnir la pli ferma petga dall’economia.
L'agriculturaL'agricultura ha aunc adina ina fetg gronda impurtonza per la Surselva. Ver in quart dils menaschis agricols dil cantun Grischun ein domiciliai en Surselva. Dalla surfatscha totala utilisada agrarmein el cantun Grischun, sesanflan ca. 27% en Surselva.
La cumpart dallas persunas emploiadas ell’agricultura importava igl onn 2001 entuorn 18%. Quella ei ver 10% sur la media cantunala. E tuttina ei era l’agricultura en Surselva marcada d’ina midada structurala rigurusa. En Surselva ei l’agricultura buca mo impurtonta per l’economia publica, mobein era per il turissem, cunquei ch’ella tgira la cuntrada, mantegn la biodiversitad e producescha e venda products regiunals autentics.
Las fuormas da cultivaziun pli extensivas sco la tenida da vaccas-mumma, la tratga d’animals manedels, etc. ein carschidas ils davos onns. Ultra da quei ei era l’economia da latg representada fermamein ella regiun. Cun ina gronda part dil latg mulschiu fan las cascharias a Sedrun, Breil, Vuorz, Lumbrein e Val. S. Pieder caschiel da muntogna grischun. Plinavon produceschan oz biars menaschis tenor las directivas dall’agricultura biologica.
Ina part impurtonta dall’agricultura en Surselva ein era las numerusas alps. Il caschiel d’alp ei in ulteriur product dalla regiun excellent ed appreziau.
L’economia forestalaL’economia forestala e l’economia da lenna ein impurtonts facturs economics per la Surselva. Quei buc il davos, perquei ch’ella dispona d’ina dallas pli grondas surfatschas d’uaul dalla Svizra. Igl uaul existent survescha denton per gronda part sco uaul da protecziun cun in’utilisaziun da lenna deficitara ed aschia periclitada dil punct da vesta economic. Cumbein ch’il recav dalla lenna cuviera buc ils cuosts per la tgira digl uaul da protecziun, sto quella impurtonta funcziun digl uaul vegnir garantida era vinavon ed a liunga vesta cun tagls sistematics, per che la basa vitala dalla populaziun locala sappi vegnir mantenida.
La Surselva dispona da biebein 19’000 ha surfatscha d’uaul productiva. Da quella ein 46% uaul da protecziun ed 85% uaul public en possess dallas vischnauncas (81%), da corporaziuns e dil cantun (4%). Il territori ei dividius en 18 reviers forestals che vegnan survigilai da mintgamai in bostger da revier. Ils 18 bostgers da revier ein d’ina vart responsabels per las incumbensas publicas (dalla polizia forestala) per incumbensa dil cantun. A medem temps ein els denton era ils menaders dils menaschis forestals dallas vischnauncas.
En Surselva vegnan pinai mintg’onn strusch 60’000 m3 lenna. La gronda part dalla lenna rodunda tagliada vegn vendida oz alla resgia gronda Stallinger a Domat ni exportada egl exteriur. Las capacitads dallas resgias regiunalas ein memia pintgas per elaborar la lenna pinada.
|
|
|
